جُستاری در جایگاه آرمان گرایی در تاریخ

Share Button

اگر پویانها، مفتاحی ها و گل سرخی ها، وجدان بخشهای آزادی دوست جامعه را نِمادینه می کردند، شاه و حکومتش هم، در واقع امر، نماد عقلانیت تاریخی و ملی جامعه بودند و تبلور ناسیونالیسم ایرانی. اگر این دو میتوانستند در بستر واحدی قرار گیرند، میهن ما به سرنوشت تلخ امروز خود دچار نمی شد.

با دوستی در درباره اعدامها و سرکوبهای ساواک در دوران شاه بحثی داشتم که به مفهوم آرمان گرایی منتهی شد، آن دوست از من خواست نظرم را در این زمینه بنویسم. و یادداشت زیر حاصل کار است.

آرمانگرایی به عنوان وجدان تاریخی آزادی خواهانه و عدالت جویانه بشر 

آرمانگرایی معمولاً به آن اندیشه راهبُردی گفته میشود که فرد یا جمعی به خاطر تحقق آن، از خویش گذشته و خود را وقف آن می کنند.

۱ ـ یک جریان آرمانگرایانه یا در تطابق با نَهر تکامل پیشرفتی جامعه و تاریخ است یا در جهت خلاف آن. آن آرمانی که با عقلانیت تاریخی و سمت و سوی تاریخ یک جامعه منطبق باشد، نهایتاً در نهر واحد تکامل پیشرفتی به عقلانیت تاریخی می پیوندد و سوخت رسان جهش تاریخی می گردد که  با نهادینه شدن در کسوت و ساختار حکومت و نظام سیاسی جدید، خود را به عنوان سنتز چنان فرایندِ تعامل و تقابل آمیزی متحقق میکند. این خلاصه آنچه است که میتوان آن را به نوعی بیان هگلی تکامل تاریخی دانست.

۲ ـ و اما آن آرمانگرایی که با عقلانیت تاریخ در تطابق نیست، زمینه تحقق نمی یابد و به محاق فراموشی میرود.

نمونه نوع نخست آرمانگرایی، آنهایی بودند که در قرون ۱۷ به بعد برای آزادیهای لیبرالیستی، سکولاریسم، یا استقلال سیاسی مبارزه کردند و حاصل تقابل و تعامل نهایی آنها، دموکراسیهای نوع اروپایی امروز در جهان است.

آنهایی که در جنگ استقلال و جنگ(داخلی) شمال و جنوب آمریکا با از جان گذشتگی شرکت کردند، آنهایی که برای آزادی از قید دربار سلطنتی بوربون در فرانسه جنگیدند، جنبش های لیبرالیستی در ایتالیا، جنبش اتحادیه ای در انگلیس، جنبش سوسیالیست های تخیلی در فرانسه و فابیان ها در انگلیس و بسیاری جنبشهای دیگر در اروپا و آمریکای قرن ۱۸ به بعد، همگی با آن نیروی مردمی به حرکت درآمده بودند که سوخت اولیه آنها آرمانگرایی و پیش آهنگان آنها آرمانخواهان زمان خود و پیش رزمان دموکراسی بودند.

همچنانکه در تکامل فردی افراد نمی توان رشد متوازن روانشناختی فردی را از رشد فیزکی آنها متمایز کرد، در تکامل جوامع بشری هم سیر تحول روانشناختی اجتماعی و تاریخی را نمیتوان از سیر تحول مادی و دستاوردهای مادی آنان تفکیک کرد.

آرمانگرایی به عنوان وجدان بیدار گشته ی بشری در چارچوب این سیر تحول روانشناختی تاریخی و اجتماعی قرار میگیرد.

در طول این جاده طولانی تکامل پیشرفتی، آرمان گرایانی هم بوده اند که به حاشیه های باتلاقی تاریخ رانده شدند زیرا که از جریان مرکزی تحول سازنده جامعه دور شده بودند یا با آن به رویاروئی افتادند که تاریخ، یا آنها را فراموش کرده و میکند یا از آنها منفی یاد میکند، مانند جریانهایی از نوع فدائیان خلق در ایران، توپامارو در اروگوئه، بادرماینهوف در آلمان و بریگاد سرخ در ایتالیا و.. .

سوسیالیست های انقلابی روسیه، کمونیست های نسل اول روسیه، تمام نسل اول و دومی های جنبش کمونیستی در ممالک مختلف دنیا و بسیاری از تلاشگران و مبارزان جنبش های استقلال طلبانه چند قرن گذشته از این نوع آرمانگرایانی بوده  و هستند که در تقابل مستقیم با عقلانیت تاریخی حرکت کردند، هم ناکام شدند و هم ناکامی آفریدند.

بطور نمونه بلشویکهای آرمانگرایی مانند تروتسکی و بوخارین توسط استالین به قتل رسیدند و اگر هم خود آنها جای استالین می نشستند، ابداً معلوم نبود که شوروی سوسیالیستی و جنبش کمونیستی در دنیا سرنوشت بهتری می یافت.

نه با اتکای صرف بر توفیق آن آرمان گرایانی که با عقلانیت تاریخی در بستر واحدی افتادند و حاصل کارشان دموکراسی های امروز جهان است میتوان آرمان گرایی را در بست و بی نقد تایید کرد و در  رثای آن قصیده سرایی کرد و نه بر اساس آن آرمانگرایان و آرمان هایی که شکست خوردند میتوان آرمانگرایی را در بست و بی نقد تخطئه کرد.

همچنانکه عواطف انسانی و غیر انسانی، هنجارهای تربیتی، خُلق و خوی فردی و دیگر ارزشهای نهادینه شده اخلاقی و تربیتی، روانشناسی فردی و شخصیت فرد را ساخته و متعین می کنند، یک ملت، جامعه یا جامعه بشری هم در کُلیت خود، داری یک شخصیت با همین نوع ویژیگیها میباشند، با این توضیح که موضوع روانشناسی فردی، حالات روحی و روانی فرد است و موضوع روانشناسی تاریخی روحیات روانی/ روحیِ تاریخی و اجتماعی جامعه میباشد.

شخصیت یک جامعه، یک ملت، یا کُل بشریت، در ارزشهای عام اخلاقی و تربیتی که به صورت کُدها و هنجارهای اجتماعی درآمده اند نموده میشوند که در سازه ها و منظومه فرهنگی هر جامعه ای خود را نشان میدهند. نوعدوستی، گذشت، شجاعت، ترسویی، وفاداری، بی وفایی، خیانت پیشگی، حرص و خود پرستی و..، از جمله ارزش هایی هستند که به کمک آنها شخصیت فرد تعریف میشود.

از نظر روانشناسی تاریخی و اجتماعی هم؛ میهن پرستی، مردم دوستی، آزادی خواهی و… ، جزء آن ارزشهای ستودنی هستند که موضوع ادبیات و هنر، از دوران کهن تا به امروز بوده و هستند. در شاهنامه، دلاوری رستم و اسفندیار، پاک سرشتی سیاوش و خیانت پیشگی سودابه و شغاد و مردم ستیزی ضحاک؛ در اودیسه(هومر) دلاوری ویکتور و آشیل، عاشق پیشگی هلن و پاریس؛ و فداکاری پرومته در ربودن آتش از زئوس و رساندن آن به انسان(میتولوژی یونان)، همگی این منظومه ها نمونه هایی از تبین و توصیف روانشناسی تاریخی بشر و تعالی جویی آن هستند.

آرمانگرایی به عنوان یک پارادایم روانشناسی تاریخی، بازتاب و نمود وجدان پاک بشریت و بشری است که برای زندگی بهتر و عادلانه تر تلاش کرده و میکند.

همچنانکه نمی توانیم به صرف شکستِ تلاشهای آن دانشمندانی که فرضیات آنها درست از آزمون و تجربه بیرون نیامده است،  اصل دانش را محکوم کنیم، به صرف ناکامی یا سترونی برخی آرمانها و کژراهه های منتهی به شکستِ برخی آرمانگرایان نیز نمی توانیم آرمان خواهی شرافتمندانه آنها را محکوم کنیم.

حتی اگر این شکست خوردگان در آرمانگرایی خود، از منظر عقلانیت تاریخی و سیاسی محکوم و شکست خورده باشند، از نظر روانشناسی تاریخی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، در چارچوب وجدان تعالی جوی انسان قرار میگیرند. میتوان اهداف و آرمانهای آنها را محکوم کرد ولی به عنوان بخشی از وجدان آزادی و تعالی جوی بشریت باید آنها را ستود ولو اینکه نامشان در تاریخ به محاق فراموشی رود.

جان استوارت میل یکی از پدران لیبرالیسم، می گوید که اگر فردی بر خلاف  عقیده رایج سخن می گوید، باید از حق او برای اظهار نظرش دفاع کرد چون ممکن است از قضا حرف او درست باشد و بقیه در اشتباه، زیرا اندیشه های درست، برای نخستین بار همواره و همگی از سوی یک نفر و نه همگان یا عده ای زیاد به طور هم زمان طرح شده اند .

اگر ما آرمانگرایی را به صرف شکست خوردگان این میدان تخطئه کنیم چگونه میتوانیم انتظار داشته باشیم انسانها برای آزادی، برای محیط زیست و دهها مسئله دیگر اجتماعی و سیاسی پیکار کنند و چگونه میتوانیم انتظار داشته باشیم وقتی ملتی، میهن و سرزمینشان مورد تجاوز قرار میگیرد میهن پرستانی یافت شوند که در دفاع از آن برخیزند.

آنتی بیوتیکی که بر ضد آرمانخواهی به عروق جامعه تزریق می شود، فقط آرمانخواهی اتوپیک و حاملان آنرا نمی کُشد بلکه خوک منشی خود پرستانه را در جامعه پرورش میدهد که حاصلش وجدان کُشی و تخیله انسانها از انسانیت، تعهد و مسئولیت پذیری آنهاست.

تاریخ با گسترش دادن به فرد و فراکشاندن او از انفراد حیوانی اش به فراسوی «من»ش، بشریت مدرن را تربیت کرده است که حریم هستی او، دیگر خودِ خویشتن او نیست. میدان شخصیت او از خودش گذشته، اجتماعی تر شده و سرانجام در عرض خود جهانی، و در عمق خویش تاریخی گشته و در روح و روان بشریت کلی، «فنا فی البشر» میگردد. مشابه همان حالتی که عارفان و صوفیان آن را به «فنا فی الله» شدن توصیف میکنند.

بشر امروزی میرود تا از قالب اجداد اولیه خود در آمده، در بشریت گلوبال و یونیورسال جهانی شده، مستحیل شده واز حالت اتمیزه خویش خارج گشته به سلول و عضوی از ارگان تناور جهانی بشریت مدرن تبدیل گردد.

خسرو گلسرخی ها و امیر پرویز پویان ها، مفتاحی ها که در دوران دیکتاتوری شاه اعدام یا در رویارویی با نیروهای امنیتی کشته شدند از طراز اینگونه آرمان خواهان بودند که شوربختانه قطب نمای سیاسی آنها ضد تاریخی بود ولی انگیزه انسانی و میهنی آنها شرافتمندانه و ستودنی.

ما برای جهش به پیش  و آزادی میهنمان از یوغ استبداد آخوندی به چنان انگیزه هایی نیاز داریم مشروط بر اینکه آنها را با ریسمان خِرَد و عقلانیت سیاسی مهار کنیم! کاری که در انقلاب اسلامی نکردیم.                           

اگر پویان ها، مفتاحی ها و گل سرخی ها، وجدان بخشهای آزادی دوست جامعه را نِمادینه می کردند، شاه و حکومتش هم، در واقع امر، نماد عقلانیت تاریخی و ملی جامعه بودند و تبلور ناسیونالیسم ایرانی. اگر این دو میتوانستند در بستر واحدی قرار گیرند، میهن ما به سرنوشت تلخ امروز خود دچار نمی شد.

شاه در چنبره برنامه ها و راهکار های توسعه آفرین خود غرق بود و آرمان گرایان چپ ما هم در دنیای آرمانی خود!

روشنفکران آرمانگرای ایرانی درک نکردند که آرمانهای آنها، خواست منطقی و تاریخی ملت نیست. ملتی که بیشتر شهرنشینان آنهم روستایی اندیش و سنتی بودند و درکی از حقوق شهروندی نداشتند تا چه رسد به روستائیان آن.

این روشنفکران آزادی دوست درک نمی کردند که با برداشتن تسمه و افسار دیکتاتوری از سوی شاه، فرشته آزادی به میدان نمی آید بلکه جانوران درنده از حوزه های دینی یا خوانین، ایل سالاران و شارلاتانهای حرفه ای و بازاریان سنتی میدان دار میشوند.

باید اعتراف کرد که دیکتاتوری محمد رضا شاهی جوابگوی مرحله توسعه تاریخی میهن ما بود و به این اعتبار بازتاب عقلانیت تاریخی جامعه ما ولی آرمانگرایی روشنفکران آن دوران، ذهنیتِ بخش کوچکی از جامعه تحصیل کرده ما بود که برای اهداف و طرح های آرمانی و اتوپیک آنها زمینه اجتماعی و تاریخی وجود نداشت.

اگر حتی بخش از تحصیلکردگان آن دوران هم درکی عقلانی از مسئله قدرت سیاسی، دموکراسی، انتخابات و آزادیهای سیاسی و حقوق شهروندی داشتند، همبستر شدن عقلانیت سیاسی(فرمانروایی) و غیر عقلانیت مدنی (آرمانی) در نهر واحد توسعه سیاسی برای مردم میهن ما هم ممکن می گردید که می توانست فراهم کننده دموکراسی و پیش زمینه های آن در میهن ما باشد.    

در اینجا اکیداً لازم است گفته شود که بین آن کسانی که با انگیزه ناهنجاری های روانی و تربیتی مانند، مطرح شدن، خود نشان دادن و عرض وجود کردن یا عقده های روانی دیگر به خشونت و افراطگرایی کشانده میشوند و خشونت گرایی خود را پوشش آرمانی و سیاسی میدهند با آن آرمان گرایانی که به سائقه اندیشه و انگیزه های میهنی و انسانی و در عکس العمل به کاستی های  سیاسی به خشونت و افراط گرایی کشانده میشوند باید مرزبندی قائل شد.

و به همین ترتیب باید بین آنهایی که به انگیزه های دینی و مذهبی با اوهام فرازمینی دست به خشونت میزنند با آرمانگرایان واقعی نیز تمایز ماهوی قائل شد.

بنیادگرایان دینی برای تبدیل کردن جهان امروز مطابق نمونه مدینة النبی می جنگند، می کُشند و کشته میشود تا در آن دنیا سراپرده ای مملو از حور و غلمان برای خود رزرو کنند و برای این هدف از کُشتار و ویرانگری هم به هیچ میزانی واهمه ندارند. هیچ یک از این دو کاته گوری اخیر در کادر مفهوم آرمان گرایی نمی گنجند.

دوستی که توصیه نگارش  این مطلب را به من داده بود، پس از مطالعه آن، توصیه کرد که قدری هم راجع به زنده یادان علی دشتی و شجاع الدین شفا و کسروی بنویسم. فقط باید بگویم که هزاران افسوس که آنها رفتند و جامعه ایران آنها را نشناخت. در یک جمله: آنها پالایشگران و پالایش شدگان میراث گرانقدر فرهنگ ما بودند. آنها عقلانیت سیاسی و تاریخی را در آثار خود با روح اوج طلب و دنیای آرمانی ما در هم آمیخته بودند. آنها تبلور تمام عیار آنچه بودند که ما باید بشویم!

پس از نگارش یادداشت فوق و ارسال پیش نویس آن برای دوست فوق الذکر، وی ضمن جالب دانستن مطلب توصیه کرد آنرا برای سایت «ایران امروز» بفرستم. در پاسخ به وی نوشتم : درج نمی کنند. ولی با این وجود آنرا برای آنها با توضیحیی احترام آمیز ارسال کردم . پس از دو روز نه پاسخی گرفتم و نه مطلب درج شد! که حال آنرا در سایت خود درج میکنم

No Comments